Skip navigation links

Một vài ý kiến về việc thu thập tài liệu lưu trữ quý hiếm
Send this page to somebodyPrint this pageFeedback

Công tác sưu tầm thu thập tài liệu là hoạt động thường xuyên của các Trung tâm Lưu trữ quốc gia.Ở cả 4 Trung tâm do Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước quản lý, công tác này đã và đang được xúc tiến.

Tuy nhiên, khái niệm về “tài liệu lưu trữ quý hiếm” còn ít được nhắc đến. Cơ sở lý luận cũng như kinh nghiệm thực tiễn về dạng tài liệu này còn ít ỏi, nghèo nàn, mặc dù về nhận thức thì ai cũng thừa nhận rằng tài liệu lưu trữ quý hiếm là tài liệu có giá trị đặc biệt cả về nội dung và ý nghĩa. Nếu những tài liệu này được thu thập và bổ sung vào thành phần Phông Lưu trữ quốc gia thì sẽ làm tăng thêm giá trị, góp phần hoàn thiện thành phần Phông Lưu trữ quốc gia Việt Nam.

Báo cáo Chính trị của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã nêu “Bảo vệ và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ”. Ngày 02/3/2007, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 05/2007/CT-TTg về việc “Tăng cường bảo vệ và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ”, trong đó quy định: “Bộ Nội vụ có trách nhiệm chỉ đạo các cơ quan, tổ chức trong phạm vi trách nhiệm của mình thực hiện nghiêm túc việc thu thập, bổ sung tài liệu lưu trữ có ý nghĩa quốc gia, nhất là tài liệu lưu trữ quý, hiếm”. Ngày 26/3/2007, Bộ Nội vụ đã ra Quyết định số 249/QĐ-BNV ban hành Kế hoạch thực hiện Chỉ thị 05 của Thủ tướng Chính phủ trong đó có giao cho Cục Văn thư Lưu trữ nhà nước chủ trì và kết hợp với Vụ Kế hoạch - Tài chính (thuộc Bộ Nội vụ) tổ chức xây dựng, trình Đề án sưu tầm tài liệu lưu trữ quý hiếm ở nước ngoài trong năm 2007 và tổ chức xây dựng, trình Đề án sưu tầm tài liệu lưu trữ quý hiếm ở trong nước trong năm 2008. Ngày 05/4/2007, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã ra Công văn số 218/KH-VTLTNN về kế hoạch thực hiện Chỉ thị này và giao cho Trung tâm Nghiên cứu khoa học chủ trì kết hợp với các Trung tâm Lưu trữ quốc gia cùng các Bộ, ngành liên quan trong tháng 6 năm 2007 xây dựng, trình cấp có thẩm quyền Đề án sưu tầm tài liệu lưu trữ quý hiếm ở nước ngoài. Đồng thời, Cục cũng giao cho Phòng Nghiệp vụ Văn thư Lưu trữ trung ương chủ trì kết hợp với các Trung tâm Lưu trữ quốc gia cùng các Bộ, ngành liên quan trong năm 2009 xây dựng, trình cấp có thẩm quyền Đề án thống kê, sưu tầm tài liệu lưu trữ quý hiếm ở trong nước.

Khái niệm về “tài liệu lưu trữ quý hiếm”

Theo “Từ điển Lưu trữ Việt Nam” do Cục Lưu trữ nhà nước xuất bản năm 1992 thì: “Tài liệu đặc biệt quý hiếm là tài liệu lưu trữ chứa đựng thông tin có thể có giá trị lớn về chính trị, kinh tế, văn hóa ... và không thể tìm thấy ở bất cứ tài liệu nào khác hoặc những tài liệu còn giữ lại được quá ít của các thời đại trước đây”[1]. Định nghĩa này bao gồm 2 nội dung:

- Thứ nhất: Tài liệu quý hiếm là tài liệu có giá trị lớn về các mặt.

- Thứ hai: Tài liệu quý hiếm là tài liệu mà số lượng còn giữ lại được quá ít.

Thông đạt số 1C-VP ngày 03/1/1946 do Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ cộng hòa Hồ Chí Minh ký ban hành cũng nói “Tài liệu có giá trị đặc biệt về phương diện kiến thiết quốc gia”. Tuy nội dung Thông đạt khẳng định chung về giá trị của tài liệu song cũng có ý nhấn mạnh tính quý hiếm của chúng. Bởi lẽ, nước ta là một đất nước có truyền thống chống ngoại xâm với hơn một nghìn năm Bắc thuộc, gần 100 năm Pháp thuộc và hơn 30 năm đối đầu với đế quốc Mỹ. Về mặt địa lý, Việt Nam lại là một nước nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa với thiên tai bão lụt thường xuyên đe dọa. Chính những yếu tè thiên tai địch họa nói trên là những tác nhân và nguy cơ hủy hoại tài liệu, làm cho phông tài liệu lưu trữ quốc gia, trong đó có tài liệu lưu trữ quý hiếm tổn thất, mất mát nhiều. Cộng thêm vào đó khi các thế lực xâm lược chấp nhận thất bại buộc phải rút khỏi nước là chúng đã cuốn đi nhiều tài liệu, sách quý và những cổ vật khác càng làm cho nguồn di sản văn hóa của nước ta thêm tổn thất, mất mát nặng nề hơn.

 Hiện trạng tài liệu lưu trữ quý hiếm ở nước ta hiện nay


Việt Nam là một đất nước văn hiến. Tài liệu lưu trữ còn lại cho đến ngày nay gồm tài liệu các triều đại phong kiến, thực dân và tài liệu của chế độ mới từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay. Về mặt ngôn ngữ có tài liệu Châu bản, Hán Nôm, tiếng Pháp và tiếng Việt. Những tài liệu này được chia 2 thời kỳ là tài liệu trước Cách mạng tháng Tám (từ 1945 về trước) và tài liệu thời kỳ Dân chủ nhân dân và Xã hội chủ nghĩa (từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945) đến nay.

Khối tài liệu của các cơ quan công sở thuộc chính quyền Mỹ ngụy (1954-1975) được bảo quản riêng tài liệu thành phố Hồ Chí Minh do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II trực tiếp quản lý.

Ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I hiện đang bảo khối tài liệu Hán Nôm hình thành dưới các triều đại phong kiến ở Việt nam, trong đó chủ yếu là khối tài liệu Châu bản, tài liệu Địa bạ của triều Nguyễn (1802-1945), Nha Kinh lược Bắc Kỳ và huyện Thọ Xương (Hà Nội cũ). Tài liệu sớm nhất mà Trung tâm còn giữ được là vào thời Lê Thánh Tông năm 1488; Khối tài liệu tiếng Pháp hình thành trong quá trình hoạt động của bộ máy cai trị của thực dân Pháp ở Đông Dương và Bắc Kỳ tiêu biểu như: Toàn quyền Đông Dương, Thống sứ Bắc Kỳ, Tòa sứ các tỉnh Bắc Kỳ (1858-1945); Khối tài liệu hình thành trong quá trình hoạt động của các cơ quan chính quyền thân Pháp ở Bắc Việt thời kỳ từ năm 1945-1954; Khối tài liệu khoa học kỹ thuật của hơn 200 công trình kiến trúc, thủy lợi và giao thông ở Bắc Kỳ trước năm 1945.

Một phần lớn khối tài liệu Châu bản Hán Nôm đã bị các triều đại phong kiến phương Bắc đem về Trung Quốc mà theo nhiều nhà nghiên cứu cho biết thì hiện ở lưu trữ Trung Quốc có khá nhiều tài liệu, sách báo thuộc các thời kỳ phong kiến nước ta.

 Khối tài liệu thời Pháp thuộc cũng trong tình trạng tương tự. Khi thực dân Pháp thất bại buộc phải rút khỏi nước ta sau Hiệp định Giơ-ne-vơ (tháng 7 năm 1954), chúng đã lấy đi khá nhiều tài liệu. Các cán bộ của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I từng sang Pháp thực tập về cho biết có rất nhiều tài liệu của Việt Nam đang để ở Kho Lưu trữ hải ngoại của nước Pháp ở Aix en Provence. Khối tài liệu về Đông Dương nằm trong khối tài liệu đưa từ các thuộc địa về (theo Hiệp ước được ký kết giữa Vua Bảo Đại và đại diện Chính phủ Pháp), trong đó có 3 phông quan trọng: Phông Đô đốc và toàn quyền Đông Dương có số lượng tương đối lớn, có hơn 80 hộp thẻ bao gồm các ký hiệu từ A đến X (theo khung phân loại tài liệu của Paul Boudet); Phông Thống sứ Bắc Kỳ có khoảng trên 1.000 hộp, có 3 hộp thẻ từ ký hiệu C đến X (trên 2.000 thẻ); Phông Đông Dương cũ và mới là tài liệu thuộc Phông Bộ Thuộc địa cũ chuyển từ Paris về Kho Aix năm 1987. Phông này có khung phân loại khác với khung phân loại của Paul Boudet. Ngoài ra, trong Kho Aix còn có nhiều tài liệu về các phong trào khởi nghĩa chống Pháp như: cuộc khởi nghĩa của Hoàng Hoa Thám, cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên, Bãi Sậy ... và những báo cáo về chính trị, kinh tế của một số tỉnh ở Bắc Kỳ 2. Khối tài liệu do Trung tâm I quản lý chỉ là một phần của khối tài liệu này.

Nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, người khởi xướng phong trào Đông Du đã từng hoạt động ở Nhật và tại đây cũng còn lưu giữ nhiều tài liệu liên quan đến ông.

Riêng khối tài liệu có xuất xứ cá nhân thuộc phông tài liệu cá nhân, gia đình, dòng họ mà nhiều người trong số này đã trở thành anh hùng dân tộc, danh nhân đất nước cũng chưa được tập trung hết.

Mặc dù Pháp lệnh Lưu trữ Quốc gia ban hành năm 2001 cùng nhiều văn bản pháp quy khác đã nêu ra nguyên tắc quản lý tập trung thống nhất công tác lưu trữ và tài liệu lưu trữ. Song cho đến nay, nguyên tắc này vẫn chưa được tôn trọng, thậm chí bị vi phạm vì nhiều lý do khác nhau. Hậu quả là những tài liệu quý hiếm liên quan đến lịch sử dân tộc và danh nhân đất nước cũng bị phân tán, xé lẻ ra nhiều nơi, nhiều đầu mối khác nhau. Ví dụ: Cùng là tài liệu tư liệu về thân thế sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng có đến hàng chục cơ quan, đầu mối cất giữ như Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Cách mạng, Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Cục Lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước .... và tất nhiên không loại trừ nhiều tư liệu, tài liệu về hoạt động của Người còn phân tán ở Liên Xô, Trung Quốc và Pháp - Những nơi Người đã từng bôn ba hoạt động.

Vào năm 2010, cả nước ta sẽ hướng tới kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, việc sưu tầm tập hợp những tư liệu tài liệu lưu trữ quý hiếm phục vụ cho sự kiện lịch sử này trở nên bức bách hơn bao giờ hết. Vậy mà nguồn tài liệu này hiện đang thiếu rất nhiều.

Những kiến nghị về sưu tầm, thu thập tài liệu lưu trữ quý hiếm

Để việc sưu tầm thu thập tài liệu lưu trữ quý hiếm đạt hiệu quả  xin đề xuất một số kiến nghị sau:

- Các Trung tâm Lưu trữ cần đẩy mạnh việc sưu tầm, thu thập tài liệu quý hiếm từ các nguồn trong nước (bao gồm tài liệu cña cơ quan và tài liệu xuất xứ cá nhân), trong đó chú trọng những tài liệu gắn với các sự kiện lịch sử của dân tộc, của Đảng và Bác Hồ.

- Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cần tổ chức các đoàn để sưu tầm, thu thập tài liệu quý hiếm thuộc Phông Lưu trữ quốc gia Việt Nam còn ở nước ngoài như Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản.

- Các Trung tâm Lưu trữ quốc gia cần xin nhà nước cấp một khoản kinh phí đặc biệt để mua tài liệu quý hiếm hoặc thù lao bồi dưỡng thỏa đáng cho những người hiến tặng tài liệu quý hiếm.

- Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cần đưa nội dung công tác sưu tầm thu thập tài liệu quý hiếm vào trọng tâm công tác thu thập tài liệu hàng năm của các Trung tâm Lưu trữ quốc gia.

- Các Trung tâm Lưu trữ quốc gia cần đẩy mạnh việc công bố giới thiệu tài liệu quý hiếm trên các phương tiện thông tin đại chúng và trưng bày trong các dịp kỷ niệm và các ngày lễ lớn của dân tộc.

Trên đây là một vài ý kiến về việc thu thập tài liệu lưu trữ quý hiếm, mong các bạn đồng nghiệp quan tâm đến lĩnh vực này cùng nghiên cứu trao đổi để góp phần hoàn thiện thêm Phông Lưu trữ quốc gia Việt Nam./.

 1. Theo “Từ điển Lưu trữ Việt Nam”, Cục Lưu trữ nhà nước Hà Nội, 1992- thuật ngữ số 272 , trang 70-71.

2. Theo “Từ điển Lưu trữ Việt Nam”, Cục Lưu trữ nhà nước Hà Nội, 1992- thuật ngữ số 272 , trang 70-71.

Nguyễn Lan Phương

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III

 

Đoàn Thu Hà
 


Tin khác:

   Giới thiệu phương pháp bảo quản tài liệu khổ lớn(04/06/2008)
   Tài liệu kèm theo phim điện ảnh với việc nghiên cứu điện ảnh(07/05/2008)
   Triển lãm nhìn ở góc độ của người bảo quản(29/04/2008)

                                 © Trung tâm Tin học - Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước. Liên lạc với ban biên tập

                                 Số giấy phép: 64/GP-BC, cấp ngày: 12/02/2007. Trưởng ban biên tập: TS. Vũ Thị Minh Hương

                                 Địa chỉ: 12, Đào Tấn, Ba Đình, Hà Nội; Điện thoại: (84-4) 37660370; Fax: (84-4) 37665165
                                 ® Ghi rõ nguồn "archives.gov.vn" khi phát hành lại thông tin từ website này.