Skip navigation links

Lịch sử điện Long An qua tài liệu Châu bản
Send this page to somebodyPrint this pageFeedback

Điện Long An một công trình kiến trúc đẹp - nơi lưu giữ những hiện vật cung đình - hồi ức vàng son một thủa của vương triều Nguyễn.
 

Nói đến quần thể di tích Cố đô Huế không thể không nhắc tới điện Long An nay là Bảo tàng Mỹ thuật cung đình Huế - một kiến trúc đẹp, một cung tráng lệ ở Kinh thành Huế xưa. Bảo tàng là nơi lưu giữ những hiện vật cung đình - hồi ức vàng son một thủa của vương triều Nguyễn.

Xưa kia, điện Long An nằm trong quần thể kiến trúc cung Bảo Định toạ lạc bên bờ Bắc sông Ngự Hà (phường Tây Lộc, Huế). Hiện nay, Điện nằm trên đường Lê Trực, phường Thuận Thành, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế). Để trả lời cho câu hỏi tại sao ngày nay Điện lại nằm trên đường Lê Trực, thành phố Huế? Chúng ta cùng hiểu lịch sử điện Long An qua các tài liệu Châu bản triều Nguyễn.

Ngày Ất hợi, tháng giêng năm 1845, vua Thiệu Trị cho khởi công xây cung Bảo Định ở phía nam vườn Thượng Mậu; chính điện gọi là Long An; đằng sau điện làm thêm các Minh Trưng; phía trước các làm đài Trừng Phương; phía sau làm các hiên nhỏ gọi là hiên Đạo Tâm (trước gọi là hiên Đạo Thống); phía tả các gội là viện Chiêm ân; phía hữu gọi là viện Nhuận đức; đằng trước điện có đông vu, tây vu; phía nam điện gọi là cửa cung Bảo Định; phía bắc gọi là cửa Mỹ Thành. Các tường, cửa viện vũ bên tả bên hữu đều đặt bằng chữ hay. Sai Trung quân chưởng phủ Tạ Quang Cự, Hậu quân Đô thống Vũ Văn Giải, Thượng thư Hà Duy Phiên trông coi việc này. Viện Đô sát, Lục bộ phái thuộc viên theo đi làm việc; Bộ Binh chọn những quản vệ, suất đội, thân, cấm binh được việc, lượng phái đi để sung làm việc [1].

Ngày 27 tháng 3 năm Thiệu Trị 5 (1845), bản tấu của Bộ Hộ có đoạn ghi: Lần này xây dựng cung Bảo Định điện Long An từ Đổng lý đại thần đến tuỳ biện của các nha và các loại thợ truyền đều thưởng cho mỗi người 1 tháng rưỡi tiền lương bổng với mức độ khác nhau [2].

 

 

 Bản tấu của Bộ Hộ năm Thiệu Trị thứ 5 (1845) về việc
ban thưởng cho những người xây dựng cung Bảo Định điện Long An.
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I/Châu bản triều Nguyễn

 

Căn cứ theo tài liệu gốc là Châu bản triều Nguyễn và tư liệu lịch sử biên soạn dưới triều Nguyễn là Quốc sử quán, Đại Nam thực lục thì Điện chính thức được vua Thiệu Trị cho xây dựng vào đầu năm 1845 với tên gọi điện Long An trong cung Bảo Định toạ lạc bên bờ Bắc sông Ngự Hà (phường Tây Lộc, thành phố Huế).

Vào khoảng tháng 10 năm Thiệu Trị 5, cung được xây xong. Ngày Giáp dần, Vua ra chơi cung Bảo Định. Cùng ngày ấy về cung. Trước đây, cung mới sắp làm xong, các quan xin làm lễ thượng thọ. Vua ban dụ rằng: “Ngày xưa, đài nhà Chu dâng lời chúc, cung nước Lỗ dâng lời ca, nêu phúc tốt chúc mừng, lễ phải nên thế. Duy trẫm chăm lo chính thể, trong cần kiệm, bỏ xa xỉ, trong khoản vua tôi chả con, cần lấy lòng thành thực thông cảm, không muốn tô điển văn hoa quá”. Đến ngày hôm ấy, cho đặt thường triều ở cung mới, vua ngự đến, các quan vào chầu, miễn cho dâng biểu…. Ngày hôm ấy, sớ tâu về lúa vụ mùa được mùa của tỉnh Thái Nguyên, Quảng Yên vừa đến, vua vui mừng, nói rằng: “ngày khánh thành cung mới, tiếp được tin tốt lành, chính hợp đội câu đối vua làm ở trước cửa (Cung khuyết nguy nga, ỷ thiên đối nam sơn chi thọ; Điền trù khuyến khoá, biến địa kỳ bắc lý chi hoà. Nghĩa là: Cung điện nguy nga, cao sánh núi non bền vững; Khuyên dân làm ruộng, khắp nơi vui hát được mùa”. Cung mới mới làm xong, vua thường rước Từ cung ra chơi [3].

Vua từng nói với Hà Duy Phiên - Cơ mật viện đại thần, kiêm Tổng tài Quốc sử quán về mục đích xây cung Bảo Định, điện Long An rằng: cung này là kế hay muôn năm, để làm cả chỗ nghỉ chân hằng năm đi cày ruộng tịch điền, không những chỉ để làm chỗ vui chơi mà thôi [4]. Ngày Mậu dần, tháng 5 năm 1846 vua ngự chơi ở cung Bảo Định, cho đặt yến họp mặt trong hoàng tộc [5].

   Điện Long An chính là nơi nghỉ của vua sau khi tiến hành lễ Tịch điền (cày ruộng) mỗi đầu xuân, trong Châu bản Thiệu Trị, tập 37, tờ 221 có đoạn ghi: Ngày mồng 5 là tết Đoan Dương, Hoàng thượng đến cung Từ Thọ đốc suất bách quan làm lễ mừng. Ngày 27 Hoàng thượng thân chinh xuống làm lễ Tịnh điền. Lễ xong, hồi loan về ngự ở điện Long An thiết triều nhận chúc mừng. Các quan văn võ từ hàm tứ phẩm trở lên, theo ban đều được ban yến 1 lần. Đây cũng là nơi vua  thường hay lui tới, nghỉ ngơi, đọc sách, làm thơ, ngâm vịnh [6].

   Năm 1847, sau khi vua Thiệu Trị qua đời, điện Long An là nơi lưu giữ thi hài nhà vua trong tám tháng trước khi làm lễ đưa đi an táng tại Xương Lăng. Theo bản tấu của các quan phủ Thừa Thiên, ngày 15 tháng 10 năm Thiệu Trị 7 (1847)  ghi: Ngày 14 tháng này kính vâng rước linh cữu Hoàng đế đến đặt tại điện Long An. Các quan Bộ Lễ đã vâng nghĩ soạn chế độ lễ tiết trong có 1 khoản: Đến ngày đó đưa các bậc kỳ lão ở 6 huyện đến kính lễ 2 lễ [7]. Ngoài nơi thờ chính thức trong Thế Miếu, bài vị của vua Thiệu Trị còn được đưa vào thờ tại điện Long An theo bản tấu của Nội các có viết: Lần này đại lễ tôn dâng thụy hiệu ở điện Long An hoàn tất, chúng thần đã đem số người tham dự làm tờ phiếu kê khai chờ được đặc cách ban thưởng [8].

 

 Bản tấu của phủ Thừa Thiên năm Thiệu Trị thứ 7 (1847) về việc
chuẩn bị làm lễ rước linh cữu Hoàng đế điện Long An
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I/Châu bản triều Nguyễn

  

 Sau khi vua Thiệu Trị băng hà, điện Long An từ một biệt điện đã trở thành một biệt miếu, là nơi tế lễ nhân dịp các lễ lớn như ngày giỗ vua, lễ Thánh đản, lễ Tiểu tường...

Châu bản triều Nguyễn ngày 22 tháng 9 năm Tự Đức thứ 10 (1857) có đoạn: Bộ Lễ tâu trình: Ngày 27 tháng này là lễ giỗ ở điện Long An. Đã chuẩn bị lễ cáo trước 1 ngày và ngày lễ chính thì Hoàng đế đến làm lễ. Lễ hoàng hôn trước 1 ngày và ngày chính (giỗ) thì đến dâng lễ ở điện Biểu Đức do bộ thần tâu xin chọn cử Hoàng Thân Công làm lễ. Xét thấy năm ngoái vâng cử Thái Quốc Công Hồng Phó, Anh Quận Công Hồng Phi làm lễ. Nay xin đợi lần lượt xét phái cử. Cung nghĩ phụng thượng dụ: Ngày 27 tháng này là lễ giỗ ở điện Long An. Lễ hoàng hôn trước 1 ngày truyền cử Kiến Thụy Công Hồng Y. Ngày giỗ chính dâng lễ ở điện Biểu Đức truyền cử Gia Hưng Công Hồng Hưu đều vâng mệnh kính cẩn làm lễ [9].

Vào năm 1885 khi Kinh đô thất thủ, quân Pháp đánh chiếm hành cung, ngôi Điện cũng không tránh khỏi bị giặc chiếm đóng, làm mất đi sự tôn nghiêm của nơi phụng thờ. Vì vậy, bài vị của vua Thiệu Trị được đưa vào thờ tại điện Phụng Tiên bên trong Đại Nội. Từ đây về sau Điện bị hư hỏng, xuống cấp và mất mát rất nhiều đồ thờ. Cụ thể như trong Châu bản ngày 19 tháng 3 năm Đồng Khánh thứ nhất (1885) có ghi: Chúng thần ở phủ Tôn nhân và Bộ Lễ tâu: Hôm trước chúng thần làm phiến kê khai tiến trình về việc các đồ thờ ở điện Hiếu Tự trong đó có trình bày kèm theo về các đồ thờ ở hai tôn điện phụng Tiên và Long An, nguyên bày thờ bao nhiêu bị mất mát bao nhiêu? Mỗi loại, xin trong 2, 3 ngày gấp rút làm phiến riêng tiếp tục trình lên. Kính vâng châu điểm. Chúng thần tuân chỉ lập tức sức các thuộc viên vâng so sánh nguyên thủ sách với biên bản hội đồng trước sau khẩn trương kê cứu hoàn tất. Nay xin liệt kê rõ ràng các đồ thờ nguyên có ở điện Long An là bao nhiêu, còn mất bao nhiêu, nhất nhất liệt kê rõ tiến trình lên [10].

Nói về sự xuống cấp của ngôi Điện, Châu bản Thành Thái tập 57, tờ 99 có  đoạn: Bộ Lễ tâu: Vâng xét gỗ lạt vật liệu, ngói lợp nóc trước điện chính điện Long Ân hư hỏng, dột nát. Tháng 11 năm ngoái, bộ thần đã vâng phiến chuẩn y kính trước tạm thờ để tiện cho việc tu bổ sửa chữa. Ngày 29 tháng trước nhận được tư văn của Phạm Xứng ở bộ Công trình rằng: Tuân theo phê chuẩn tu bổ đã xong. Bộ thần vâng xét việc tu bổ Tôn điện đã xong, có chọn ngày để làm lễ kính rước bài vị vào điện yên vị. Nay kính cẩn chọn ngày mồng 7 tháng này làm lễ cáo để kính rước bài vị vào điện là hiệp cát. Các khoản nghi lễ, lễ phẩm xin tuân theo lệ trước do bộ thần căn cứ từng khoản tư làm.

 Sở dĩ ngôi Điện ở vị trí hiện nay (số 3 Lê Trực, phường Thuận Thành, thành phố Huế) là do năm 1909 dưới triều vua Duy Tân, điện Long An bị xuống cấp nên được tháo dỡ dựng lại làm thư viện của trường Quốc tử giám. Tiêu biểu như Châu bản Duy Tân tập 12, tờ 204 có ghi: Bộ Công tâu: Ngày tháng 6 năm nay Bộ thần đã dâng tờ phiến nói rằng: Tháng 12 năm ngoái quý Khâm sứ đại thần bàn là: Điện Long An bỏ không lâu ngày, nghĩ nên tháo dỡ xây dựng thư quán, xin do Bộ thần chọn 1 khu đất trong cửa Đông Nam, đối diện với viện Cơ mật mới để xây dựng. Tương lai sẽ lại đem Quốc tử giám di chuyển vào nơi đó. Bộ thần kiểm tra khu đất bên phải đối diện viện đó thấy có thể xây dựng lan can ở 4 mặt xong và đã tháo dỡ điện Long An chuyển đến xây dựng thư viện, cùng chọn Đổng lý đôn đốc xây dựng. Còn Quốc Tử giám cần chuyển đến xây dựng ở đó, về quy cách sẽ tiếp tục bàn xét.

Trong khoảng thời gian 1913-1923, Hội Đô Thành Hiếu Cổ ở Huế đã hoạt động tích cực và sưu tầm được nhiều hiện vật có giá trị cao về lịch sử và văn hoá ở vùng đất Thuận Hoá – Phú Xuân - Huế. Do đó, Hội có nhu cầu lưu trữ và trưng bày các hiện vật. Tân Thơ Viện mà tiền thân là điện Long An đã lọt vào mắt xanh của Hội Đô Thành Hiếu Cổ. Ngày 24 tháng 8 năm 1923, Khâm sứ Trung Kỳ và vua Khải Định cùng ban sắc dùng điện Long An làm Bảo tàng Khải Định [11].

Năm 1947, Pháp tái chiếm Huế và tái lập nền đô hộ tại đây, “Musée Khải Định” được đổi tên là “Tàng Cổ Viện”. Năm 1958, dưới chế độ Việt Nam Cộng Hoà, mang tên là “Viện Bảo tàng Huế”, đến năm 1992, có tên là “Bảo tàng Cổ vật Huế” và từ năm 1995 đến nay là “Bảo tàng Mỹ thuật cung đình Huế” [12].

Mặc dù trải qua nhiều thăng trầm, thay đổi vị trí cũng như tên gọi trong một khoảng thời gian dài; Bảo tàng Mỹ thuật cung đình Huế, tức điện Long An may mắn vẫn tồn tại. Công trình được đánh giá là ngôi điện đẹp nhất trong hệ thống kiến trúc cung đình triều Nguyễn. Đây là một di tích quan trọng trong quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới (năm 1993) và được xếp hạng Di tích Quốc gia năm 1997./.

Lê Thông-Trung Tâm Lưu trữ quốc gia I

Chú thích:

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục, tập 6 (bản dịch) NXB Giáo dục, Hà Nội 2007, tr 707.

2. Châu bản triều Nguyễn, Thiệu Trị tập 30, tờ 175.

3. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục, tập 6 (bản dịch) NXB Giáo dục, Hà Nội 2007, tr 777.

4. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục, tập 6 (bản dịch) NXB Giáo dục, Hà Nội 2007, tr 707.

5. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục, tập 6 (bản dịch) NXB Giáo dục, Hà Nội 2007, tr 859.

6.  https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Long_An.

7. Châu bản triều Nguyễn, Thiệu Trị tập 46, tờ 186 .

8. Châu bản triều Nguyễn, Thiệu Trị tập 47, tờ 73.

9. Châu bản triều Nguyễn, Tự Đức tập 77, tờ 54.

10. Châu bản triều Nguyễn, Đồng Khánh tập 1, tờ 74.

11. Những cổ vật vô giá Bảo tàng Cung đình Huế, tác giả Hà Thành, báo Điện tử VOV.VN, ngày 10/01/2014.

12. Bảo tàng Cổ vật Cung Đình Huế ( Điện Long An), Website Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.

Created by Tranngoc
 


Tin khác:

   Đôi điều về Viện Đại học Sài Gòn xưa(08/08/2017)
   Tình yêu nước qua những lá đơn tình nguyện đi B (21/07/2017)
   Sự ủng hộ hòa bình cho Việt Nam tại Đại hội liên hoan thanh niên và sinh viên thế giới năm 1949 qua tài liệu lưu trữ(20/07/2017)
Hit Counter

                                 © Trung tâm Tin học - Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước. Liên lạc với Ban Biên tập

                                 Số giấy phép: 64/GP-BC, cấp ngày: 12/02/2007.

                                 Địa chỉ: 12, Đào Tấn, Ba Đình, Hà Nội; Điện thoại: (84-4) 37660370; Fax: (84-4) 37665165
                                 ® Ghi rõ nguồn "archives.gov.vn" khi phát hành lại thông tin từ website này.